ถ้าหน้าจอขึ้นข้อความว่า “มือถือมีไวรัส” อย่าเพิ่งเชื่อและอย่าเพิ่งกดปุ่มสแกนหรือติดตั้งแอปตามคำเตือนนั้น เพราะข้อความดังกล่าวอาจเป็นเพียง โฆษณาไวรัส หรือ ป๊อปอัปหลอก ที่ออกแบบมาให้ตกใจแล้วพาไปยังเว็บไซต์ แอป หรือแบบฟอร์มที่ไม่เกี่ยวข้องกับการตรวจสอบความปลอดภัยจริง วิธีแยกที่สำคัญไม่ใช่ดูว่าข้อความใช้คำรุนแรงแค่ไหน แต่ต้องดูว่าแจ้งเตือนมาจากที่ใด ขอให้ทำอะไร และตรวจสอบได้จากช่องทางของระบบหรือไม่
ข้อความ “มือถือมีไวรัส” แบบไหนที่ควรสงสัยก่อน
คำเตือนที่ปรากฏอยู่ภายในหน้าเว็บไซต์ แท็บเบราว์เซอร์ หรือหน้าที่มีโฆษณา ไม่ได้พิสูจน์ว่ามือถือติดไวรัส ข้อความเหล่านี้มักใช้สีแดง เสียงเตือน ตัวนับถอยหลัง หรือคำสั่งให้ดำเนินการทันที เพื่อทำให้ผู้ใช้ตัดสินใจโดยไม่ทันตรวจสอบ โดยอาจเขียนว่าเครื่องเสียหาย พบไวรัสหลายรายการ หรือจำเป็นต้องดาวน์โหลดแอปเดี๋ยวนี้
ให้ถือว่าเป็นสัญญาณเสี่ยงเป็นพิเศษเมื่อคำเตือนมีลักษณะต่อไปนี้
- ปรากฏหลังจากเปิดเว็บไซต์หรือกดโฆษณา และมีปุ่ม “สแกนทันที” “กำจัดไวรัส” หรือ “ดาวน์โหลด”
- อ้างว่าตรวจพบปัญหาโดยไม่บอกชื่อเครื่อง ระบบ หรือแอปความปลอดภัยที่เป็นผู้ตรวจสอบ
- เร่งให้กดปุ่มภายในเวลาจำกัด หรือขู่ว่าข้อมูลจะหายหากไม่ทำตาม
- ขอให้ติดตั้งแอปจากไฟล์หรือลิงก์ที่ไม่ใช่แหล่งติดตั้งที่ผู้ใช้ตั้งใจเลือก
- ขอข้อมูลบัตร รหัสผ่าน รหัสยืนยัน หรือสิทธิ์ที่ไม่เกี่ยวกับการตรวจไวรัส
การเห็นข้อความเหล่านี้เพียงครั้งเดียวจึงยังสรุปไม่ได้ว่า มือถือมีไวรัส สิ่งที่ยืนยันได้ในตอนนั้นมีเพียงว่าเบราว์เซอร์กำลังแสดงหน้าแจ้งเตือน ซึ่งอาจเป็นเนื้อหาหลอกที่สร้างโดยเว็บไซต์
แยกต้นทางของคำเตือนก่อนลงมือแก้
ต้นทางของการแจ้งเตือนช่วยบอกความน่าเชื่อถือได้มากกว่าคำว่า “ไวรัส” บนหน้าจอ ลองสังเกตว่าคำเตือนอยู่ในตำแหน่งใดและเกิดขึ้นเมื่อใด
ถ้าอยู่ในหน้าเว็บหรือเปิดเป็นแท็บใหม่
นี่คือกรณีที่ควรสงสัย ป๊อปอัปหลอก มากที่สุด หน้าเว็บสามารถแสดงข้อความและปุ่มให้ดูเหมือนการแจ้งเตือนของระบบได้ แต่รูปลักษณ์นั้นไม่ได้ทำให้หน้าเว็บกลายเป็นเครื่องมือสแกนไวรัสของโทรศัพท์ คำเตือนที่เกิดทันทีหลังเข้าหน้าเว็บจึงควรปิดหน้าเว็บและตรวจสอบจากเครื่องมือความปลอดภัยจริง แทนการกดปุ่มบนหน้านั้น
ถ้าอยู่ในแถบแจ้งเตือนของมือถือ
แถบแจ้งเตือนอาจมาจากระบบ แอปที่ติดตั้ง หรือเว็บไซต์ที่ผู้ใช้เคยอนุญาตให้ส่งการแจ้งเตือน ดังนั้นการอยู่ในแถบแจ้งเตือนไม่ได้แปลว่าเป็นคำเตือนจากระบบเสมอไป หากแตะค้างหรือเปิดรายละเอียดแล้วพบชื่อเบราว์เซอร์หรือเว็บไซต์ที่ไม่คุ้นเคย ให้จัดการที่สิทธิ์การแจ้งเตือนของต้นทางนั้น ไม่ใช่กดลิงก์ “แก้ไขไวรัส” ในข้อความ
ถ้าอยู่ในหน้าความปลอดภัยของระบบหรือแอปที่ติดตั้งเอง
คำเตือนจากหน้าความปลอดภัยของระบบ หรือแอปป้องกันไวรัสที่ผู้ใช้ติดตั้งจากแหล่งที่เชื่อถือได้มีบริบทให้ตรวจสอบต่อได้ เช่น ชื่อแอปที่เกี่ยวข้อง รายละเอียดการตรวจ หรือรายการการดำเนินการที่ระบบเสนอให้ทำ อย่างไรก็ตาม ไม่ควรตัดสินจากโลโก้หรือสีของหน้าจอเพียงอย่างเดียว ให้เปิดเครื่องมือความปลอดภัยจากไอคอนหรือเมนูของเครื่องเอง แทนการเข้าเครื่องมือผ่านโฆษณาหรือป๊อปอัป
วิธีตรวจสอบว่ามีความเสี่ยงจริงหรือเป็นโฆษณาไวรัส
หลังพบคำเตือน ให้ตรวจตามลำดับนี้จะช่วยแยกเหตุการณ์จริงออกจากการถูกหลอกโดยไม่เพิ่มความเสี่ยง
- หยุดการโต้ตอบกับหน้าคำเตือน อย่ากดปุ่มสแกน ดาวน์โหลด ซื้อแพ็กเกจ หรือโทรตามหมายเลขที่แสดง หากหน้าเว็บปิดไม่ได้ ให้ปิดแท็บหรือปิดเบราว์เซอร์จากตัวจัดการแอป แทนการกดปุ่มที่หน้าเว็บ
- ถามตัวเองว่าก่อนเกิดเหตุทำอะไรไว้ หากข้อความเกิดหลังเปิดเว็บ ดาวน์โหลดไฟล์ หรือแตะโฆษณา ต้นเหตุน่าจะอยู่ที่หน้าเว็บหรือสิทธิ์การแจ้งเตือนของเบราว์เซอร์มากกว่าการยืนยันว่าระบบติดไวรัส ข้อนี้เป็นการวิเคราะห์ต้นทาง ไม่ใช่ผลตรวจอุปกรณ์
- ตรวจแอปที่เพิ่งติดตั้ง มองหาแอปที่ไม่รู้จัก แอปที่ไม่ได้ตั้งใจติดตั้ง หรือแอปที่เริ่มทำงานผิดปกติหลังติดตั้ง หากพบ ให้ถอนการติดตั้งจากเมนูจัดการแอปของเครื่อง โดยไม่ใช้ปุ่มถอนการติดตั้งที่มาจากโฆษณา
- ตรวจสิทธิ์ที่ไม่สอดคล้องกับหน้าที่ของแอป แอปไฟฉาย เครื่องคิดเลข หรือแอปอ่านเนื้อหาที่ขอสิทธิ์กว้างผิดปกติควรได้รับการตรวจสอบเป็นพิเศษ ชื่อแอปอย่างเดียวไม่เพียงพอต้องพิจารณาว่าหน้าที่ของแอปจำเป็นต้องใช้สิทธิ์นั้นจริงหรือไม่
- เปิดเครื่องมือความปลอดภัยจากเครื่องโดยตรง ใช้ฟังก์ชันตรวจสอบแอปหรือความปลอดภัยที่มีอยู่ในระบบและตรวจการอัปเดตของระบบกับแอปจากเมนูทางการ ชื่อเมนูและตำแหน่งอาจแตกต่างกันตามรุ่นและระบบปฏิบัติการ จึงไม่ควรทำตามเส้นทางเมนูจากป๊อปอัปแบบคำต่อคำ
- ตรวจบัญชีสำคัญหากเผลอกรอกข้อมูล หากกรอกรหัสผ่าน ข้อมูลการเงิน หรือรหัสยืนยันไปแล้ว ให้เปลี่ยนรหัสผ่านจากแอปหรือเว็บไซต์ทางการที่เปิดเอง ตรวจสอบกิจกรรมของบัญชี และติดต่อผู้ให้บริการผ่านช่องทางที่ค้นหาเอง ไม่ใช้หมายเลขหรือลิงก์จากคำเตือน
จัดการแจ้งเตือนไวรัสปลอมจากเว็บไซต์
หากคำเตือนกลับมาเป็นระยะ แม้ไม่ได้เปิดหน้าเว็บเดิม ปัญหาอาจอยู่ที่เว็บไซต์ซึ่งเคยได้รับอนุญาตให้ส่งการแจ้งเตือน วิธีแก้คือเปิดการตั้งค่าการแจ้งเตือนของเบราว์เซอร์จากเมนูของเบราว์เซอร์เอง แล้วทบทวนรายชื่อเว็บไซต์ที่ได้รับอนุญาต จากนั้นยกเลิกสิทธิ์ของเว็บไซต์ที่ไม่รู้จักหรือไม่จำเป็น ขั้นตอนและชื่อเมนูอาจไม่เหมือนกันใน Android, iPhone หรือเบราว์เซอร์แต่ละรุ่น จึงควรยึดหน้าตั้งค่าจริงของอุปกรณ์เป็นหลัก
การล้างข้อมูลการท่องเว็บอาจช่วยลบแท็บหรือข้อมูลเว็บไซต์บางส่วน แต่ไม่ใช่คำตอบสำหรับทุกกรณี และไม่ควรรีบล้างข้อมูลก่อนตรวจสอบ เพราะอาจทำให้หาหลักฐานว่าต้นเหตุมาจากเว็บไซต์ใดได้ยากขึ้น หากมีแอปแปลกปลอมติดตั้งอยู่ การล้างเบราว์เซอร์อย่างเดียวก็ไม่ทำให้แอปนั้นหายไป
กรณีที่ควรยกระดับการตรวจสอบ
อย่ามองข้ามเหตุการณ์ที่มีอาการต่อเนื่องนอกเหนือจากป๊อปอัปครั้งเดียว เช่นมีแอปที่ผู้ใช้ไม่ได้ติดตั้งเอง ไอคอนหรือแอปถูกเปิดซ้ำ ๆมีการเปลี่ยนแปลงการตั้งค่าที่ไม่ได้ทำเองมีการใช้งานบัญชีโดยไม่รู้จัก หรือมีการเรียกเก็บเงินที่ไม่คาดหมาย อาการเหล่านี้ยังไม่ใช่หลักฐานว่าติดไวรัสโดยอัตโนมัติ แต่เป็นเหตุผลให้หยุดติดตั้งแอปเพิ่ม ตรวจสอบแอปและบัญชีอย่างเป็นระบบ
หากถอนแอปที่น่าสงสัยไม่ได้ หรือแอปมีสิทธิ์ควบคุมที่ทำให้ลบไม่ได้ ให้ใช้คำแนะนำจากผู้ผลิตอุปกรณ์ ผู้ให้บริการระบบ หรือศูนย์บริการที่เชื่อถือได้ การรีเซ็ตเครื่องเป็นทางเลือกท้าย ๆ หลังสำรองข้อมูลที่จำเป็นและเตรียมบัญชีสำหรับเข้าสู่ระบบใหม่แล้ว ไม่ควรรีเซ็ตเพียงเพราะเห็นโฆษณาไวรัสครั้งเดียว
วิธีป้องกันไม่ให้ป๊อปอัปหลอกกลับมา
- ติดตั้งแอปเท่าที่จำเป็น และเลือกแหล่งติดตั้งที่เป็นทางการของระบบ
- อัปเดตระบบ เบราว์เซอร์ และแอปเมื่อมีการอัปเดตจากช่องทางทางการ
- ทบทวนสิทธิ์การแจ้งเตือนและสิทธิ์ของแอปเป็นระยะ โดยเฉพาะแอปที่ไม่คุ้นเคย
- ไม่ใช้แอปหรือบริการที่อ้างว่าสแกนแล้วพบปัญหาทันทีจากโฆษณาเพียงอย่างเดียว
- อย่าให้รหัสผ่าน รหัสยืนยัน หรือข้อมูลการชำระเงินแก่หน้าเว็บที่เข้าถึงจากคำเตือน
สรุปคือ คำว่า “มือถือมีไวรัส” บนโฆษณาหรือหน้าเว็บเป็นเพียงข้อความที่ต้องตรวจสอบ ไม่ใช่ผลวินิจฉัยในตัวเอง ให้แยกต้นทางก่อน หยุดกดลิงก์ ตรวจแอปและสิทธิ์จากเมนูของเครื่อง แล้วค่อยดำเนินการตามผลที่ตรวจสอบได้ วิธีนี้ช่วยรับมือทั้ง แจ้งเตือนไวรัสปลอม และเหตุผิดปกติจริงโดยไม่เปิดทางให้ป๊อปอัปหลอกสร้างปัญหาเพิ่ม
